Opgedragen aan de joodse tuinders die in 1941 op last van de bezetter hun volkstuin hebben moeten opgeven
via zoekmachine gekomen?
startpagina
Inleiding
De oorlogsdagen en de daarop volgende bezetting van het land heeft ook in volkstuinland ingrijpende gevolgen gehad. De manier waarop de bezetter omging met de Bond van Volkstuinders/het Algemeen Verbond van
Volkstuinverenigingen Nederland en via deze bonden met de tuinders zelf, is een
getrouwe afspiegeling van de manier waarop dat op talloze andere terreinen geschiedde. En ook de manier waarop hierop tijdens en na de bezetting werd gereageerd, is niet anders dan elders in Nederland. De opstelling van de BVV lijkt neutraal,
meewerken in de hoop daarmee erger te voorkomen. De Bond heeft een belangrijke taak in de voedselvoorziening. De door de bezetter afgedwongen groei van de Bonden wordt op toch wel pijnlijke wijze toegejuicht, maar vele andere maatregelen zeker niet. Vlaggen met de hakenkruisvlag of het bedrijven van zwarte handel op de tuinen
wordt bijvoorbeeld niet getolereerd.
Centraal in deze publicatie staan de anti-joodse maatregelen van de bezetter en de reacties daarop, gebaseerd op onderzoek van het archief van de Bond van Volkstuinders en het archief van Volkstuincomplex Klein
Dantzig te Amsterdam.
Er zijn nog notulen van de jaarvergaderingen van Klein Dantzig vanaf 1939
en evenals het archief van de BVV en het AV ondergebracht in het
Stadsarchief en openbaar toegankelijk. Er is van alles
te vinden: handgeschreven notulen in mooie boekjes, jaarverslagen, kasboeken,
knipsels en foto's, kladpapiertjes, jaargangen van De Volkstuin. Van de oorlogstuinen is zeer veel
materiaal bewaard gebleven, zoals aanvragen, lijsten van toewijzingen, kladjes en
stukken, ledenlijsten.
Het is niet altijd eenvoudig om de AVVN en de BVV uitelkaar te houden. Zie hiervoor N. Wildschut Het AVVN: 1928-2012
De nummers van de stukken zijn (nog) niet via internet beschikbaar. U kunt ze opvragen in het Stadsarchief of d.m.v. een mailtje aan het contactadres.
Bij het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie zijn wat krantenknipsels te vinden over de oorlogstuinen, en in Koninklijke Bibliotheek zijn kranten uit de oorlogsjaren te vinden. Sinds kort is ook het
Utrechts stadsarchief digitaal beschikbaar voor de oorlogsperiode en er komt nog steeds meer archiefmateriaal vrij.
Dit onderzoek is gebaseerd op geschreven
informatie. Wat er buiten deze bronnen werd gezegd of gedaan weten
we niet. En schrijven was gevaarlijk onder de bezetting.
Citaten zijn in blauw en cursief. In
citaten is de spelling van het origineel aangehouden.
startpagina
Rotterdam is in de oorlogsdagen van
mei 1940 zwaar getroffen door het grote bombardement. Daarbij hebben ook veel volkstuinen
te lijden gehad, zowel van de beschietingen als van het zoeken naar
parachutisten. De Bond van Volkstuinders (BVV) betoont zich solidair door het heffen
van een bijdrage van 50 cent per jaar per tuinder voor de getroffen tuinders
(het solidariteitsfonds). Een enkeling is het daar niet mee eens. Zo zal er in
de vergaderingen van de BVV van juli en vooral augustus van dat eerste
oorlogsjaar uitvoerig worden gesproken over het al of niet royeren van enkele
tuinders van Klein Dantzig die weigeren de bijdrage van fl 0,50 per jaar te betalen. Verder wordt er, oorlogstijd of niet, in de vergaderingen veel tijd besteed aan ruzies; ruzies tussen bestuursleden, problemen met tuinders die niet betalen, zich niet aan de
regels houden, die brutaal zijn tegen hun buren of die hun bestuur beledigen.
Meteen na het uitbreken van de oorlog gaan er stemmen op om net als in '14-'18 weer grond uit te geven als oorlogstuinen. In de loop van de oorlog worden steeds meer tuinen uitgegeven, sommige
echter van zeer slechte kwaliteit. Het Landelijk Verbond (AVVN, Algemeen Verbond van Volkstuinverenigingen Nederland) werd belast met de
organisatie en verdeling van de tuinen.
Beetje bij beetje neemt de bezetter de regie over, ook op het gebied van de volkstuinorganisatie. Alle tuinverenigingen moesten zich aansluiten bij het Algemeen Verbond, met één
maandblad, dat uiteraard geen kritiek mocht uiten, en ook alle tuinders moesten zich individueel laten registreren. Tegelijkertijd, per november 1941, werd het joden
verboden lid te zijn en dus om een volkstuin te hebben.
Met de verslechtering van de
voedselsituatie wordt diefstal van de opbrengst een steeds groter probleem.
In de laatste oorlogsjaren wordt er dan ook steeds meer bewaking ingezet op de
complexen en wordt dit het belangrijkste punt op de agenda van de
vergaderingen. Wie verstek liet gaan bij het wachtlopen, kreeg een boete.
Uit de notulen van de jaarvergadering van Klein Dantzig,
gehouden op 23 juli 1945:
Hij (de voorzitter, de heer Postma) spreekt
er oprecht zijn vreugde over uit dat wij nu weer kunnen vergaderen zonder
beperkende bepalingen verlost van onderdrukking en dwang. Er mag weer vrijuit
worden gesproken en men hoeft niet alles op een goudschaaltje te wegen alvorens
men het uitspreekt. Ook al waren wij maar een amateurs tuindersvereeninging,
toch werd er terdege op gelet wat of er gesproken of gedaan werd. Maar hiervan
nu gelukkig verlost te zijn is een felicitatie waard en hij brengt deze dan ook
over aan de leden, ofschoon er ook onder de leden van Klein Dantzig zijn die
door de bezetting en deportatie veel leed hebben moeten en nog doormaken. Met
de komst van de bevrijders die ook de noodige voedingsmiddelen mede brachten is
het spook van de honger reeds zoo goed als verdwenen al zijn er verschillende
die nog de sporen dragen van de afschuwelijke winter die wij hier in het Westen
hebben moeten doormaken. Maar wij beginnen ons alweer een beetje meer mensch te
voelen en kunnen nu reeds, en zeker in de toekomst, weer meer gaan denken aan
onze liefhebberijen. Voor ons, volkstuinders gaat dan natuurlijk de eerste
gedachte uit naar de tuin, om die weer voor onze liefhebberij te bezoeken en
niet zooals het de afgeloopen jaren was een stuk grond waar wij moesten zien af
te halen wat kon voor vrouw en kinderen. Het kweeken van groenten, aardappelen
en tabak kan dan weer voor een groot gedeelte plaats maken voor het kweeken van
bloemen enz. Ook moeder de vrouw krijgt, laten wij hopen dan weer meer
gelegenheid om van de tuin te genieten, want dat was nu, buiten hetgeen haar
door man of zoon werd thuisgebracht niet mogelijk. Het kookkacheltje of kookbus
was de groote handenbinder. Menige vereeniging heeft in de afgeloopen jaren een
geweldige knauw gekregen en we mogen ons gelukkig prijzen dat wij er nog zoo
betrekkelijk goed zijn afgekomen. Het jeugdwerk moest door de
tijdsomstandigheden worden stopgezet, doch wij zijn er van overtuigd dat dit
zoo gauw als dit weer mogelijk is door de betreffende personen weer ter hand
zal worden genomen.
Ook het Revuegezelschap heeft haar
repetities en uitvoeringen moeten staken. Mogelijk dat hiervan in de toekomst
ook weer iets naders zal worden gehoord. De bouwcommissie is haar werk blijven
doen al moest in vele gevallen bij afbraak of verbouwing dispensatie worden
verleend door gebrek aan het noodige materiaal.
Door de Inkoopcommissie is veel werk
verzet om toch nog zoo veel mogelijk voor de leden te kunnen bereiken.
De beplantingscommissie heeft
doorgewerkt en waar zoo noodig, de tuinders er op gewezen wat er moest
verdwijnen, om op ons complex de loodglansziekte te bestrijden. De tuinman,
Beusichem, heeft ons complex weer prima in orde gehouden en zooals reeds vele
malen eerder op de vergaderingen is gezegd, kunnen wij niet anders dan hem
hiervoor onze beste dank betuigen.
Ook in het afgeloopen jaar zijn ons weer
eenige leden door den dood ontvallen en voorzitter verzoekt de leden door zich
een oogenblik van de zetels te verheffen deze te gedenken.
waarna wordt over gegaan tot de zorgen van de dag, de
mogelijke verhuizing of sluiting van het complex:
Betreffende de meeningen die er zijn
over het verdwijnen van ons complex deelt de voorzitter mede dat nog niets
definitiefs kan worden medegedeeld, doch dat het nog wel niet zoo'n vaart zal
loopen en er op Klein Dantzig nog wel eenige jaren rustig getuind zal kunnen
worden.
startpagina
Wat is er gebeurd tussen 10 mei 1940 en 5 mei 1945 op de volkstuin? Een greep uit de archieven.
Op 9 en 10 mei
‘40 zou het jaarlijks Congres van de Bond gehouden worden, maar op de 2e
dag waren er nog maar 13 mensen, die niet over tuinen spraken (De Volkstuin, sept. 1945)
startpagina
1941
In de loop van 1941 worden er verschillende maatregelen genomen die betrekking hebben op volkstuinen. Er wordt begonnen met registratie van volkstuinen (juli); in november wordt het aantal tuinen uitgebreid in
verband met de voedselproductie ("oorlogstuinen") met de verplichting om 50% aardappels te telen en de rest groente
en de verdeling hiervan wordt in handen gegeven van het AVVN dat rapporteert aan de nieuw opgerichte Landbouw Crisisorganisatie
(LCO). Alle bestaande tuinen moeten zich bij het Algemeen Verbond aansluiten
(Staatscourant 21 okt). Nieuwe tuingroepen krijgen veelbetekende namen als De Tijd Zal Het Leeren of De Goede Verwachting. Politiek bedrijven is niet toegestaan, zo wordt vlaggen met
de hakenkruisvlag niet getolereerd en zwarte handel evenmin.
En zo groeit het Algemeen Verbond van 5.800 leden in 1940 tot 41.000 aan het einde van de
oorlog. (Cijfers N. Wildschut Het AVVN: 1928-2012) p. 62)
De Overheid is hier het door de bezetter gecontroleerde bestuur; het Landelijk Verbond is het Algemeen Verbond.
Notulen van de vergadering van het Dagelijks Bestuur van het
Algemeen Verbond op 10 oktober 1941. (424-13)
...
Met zichtbare voldoening doet Vroegop (de voorzitter) verslag van het
onderhoud hetwelk hedenmorgen op het departement van Landbouw & Visscherij
te Den Haag met Ir v.d. Plassche (inspecteur van de landbouw) en de Heer S.S. Lantinga
(ambtenaar van het Rijksbureau voor
Volkstuinen) heeft plaatsgehad. De 10e Oct. Is voor het
Volkstuinwezen in het algemeen een bijzondere – haast historische dag omdat
nadat het Alg. Verbond 12 jaar bestaat dit voor het eerst door de Overheid
erkend is. Aan dit onderhoud werd deelgenomen door de Bestuurders J. Vroegop -
H. Boeijing en G.W. den Drijver, terwijl de Heeren P. Visser - J. Hulleman en
P.G. Moen de Bonden te Rotterdam - Den Haag en Amsterdam vertegenwoordigden.
Voorlopig dient afgewacht te worden in hoeverre
de bemoeiingen der Regeering van invloed zijn op ons werk, doch dat in de
toekomst resultaat verwacht kan worden is haast wel zeker.
...
Intussen gaat ook op de tuinen de bezetting niet
onopgemerkt voorbij:
De Duitse politie heeft aan alle
tuingroepen een bezoek gebracht en in tal van huisjes een onderzoek ingesteld.
Enkele Besturen van tuingroepen meenden dat daartegen geprotesteerd moest
worden omreden hier en daar nogal vernield was.
Vroegop voelt
daar niet veel voor omreden nogal koper is gevonden, dus onze mensen in
overtreding waren, zoo ook met Radiotoestellen welke zijn meegenomen, omdat
geen radio-vergunning aanwezig was. Conclussie Dag bestuur is: niets aan doen.
Hiervan is ook uitgebreid verslag
gedaan in het illegale Parool van 10 oktober (zie hier).
In deze tijd beginnen ook de
anti-joodse maatregelen. Sinds 16 juli is het joden verboden parken te betreden.
In november wordt het hen verboden deel te nemen aan verenigingen van personen
en stichtingen zonder economisch doel (verordening 199 van 22 oktober 1941).
Lid zijn, lid worden, direct of indirect voordeel trekken uit, werkzaam zijn
voor, het is allemaal verboden voor joden - tenzij deze verenigingen
uitsluitend bedoeld zijn voor joden - en dan gelden nog allerlei
uitzonderingen. Dit is typerend voor de werkwijze van de bezetter: gelijk met
de verplichte registratie van alle tuinders wordt het joden verboden om lid te
zijn van de Bond. En daarbij wordt dan een Nederlandse organisatie belast met
de uitvoering. Werkt de organisatie niet mee, dan wordt er gedreigd met
zwaardere maatregelen. Deze maatregel is in alle dagbladen verschenen, maar in het algemeen is berichtgeving over de anti-joodse
maatregelen verboden.
Hoofdbestuursvergadering van BVV op
Zondag 2 november 1941 aanvangende te 2 uur in Gebouw Krommeniestraat 21 te
Amsterdam
(van deze notulen is een langere versie op een los blad
(424-13 ) en een kortere versie (424-7) die is opgenomen in het notulenboek.
Eerst gedeelten uit de lange versie :
....
Mededelingen van het Rijksbureau voor
Volkstuinen.
De heer Uilham (2e voorzitter) licht dit nader
toe.
Als ambtenaar voor deze zitting was toegewezen
den welbekende heer Lantinga. Lantinga vertelde dat hij nog steeds dezelfde is
gebleven (dwz voordat
hij voor de regering werkte; zie ook het Namenregister). De bedoeling
van deze bijeenkomst was om de Volkstuinders in het algemeen meer bij elkaar te
brengen.
Na deze bespreking had een onderhoud
plaats met den heer Duijser (persreferaat van de Commissaris van niet-economische verenigingen). Deze heer deelde mede, dat in 't orgaan De Volkstuin - dat
hij een jaar lang gelezen had - niets was voorgekomen dat met politiek te maken
had, dit deed hem aangenaam aan.
Het volgende werd voorts naar voren
gebracht:
Punt 1. Alle
verschijnende organen over Volkstuinen moeten verdwijnen, op één na, te weten
het bestaande van het Algemeen Verbond
,,
2. Alle Volkstuinders moeten zich aansluiten bij t Landelijk Verbond
,,
3. Voor het aansluiten aan het Landelijk Verbond is den tijd onbepaald.
,,
4. Wat het orgaan voor alle volkstuinders betreft, zou dit reeds per 1 December
a.s. in werking gaan.
Tevens werd de contributie van het LV
zéér laag bevonden.
Vroegop zegt dat als het LV hiermede
niet accoord kan gaan er een Commissaris zal worden toegewezen.
Er moet dus één organisatie komen voor
het geheele land. Hij zet deze plannen uitvoerig uiteen.
Er zullen gezamelijke vergaderingen
moeten worden belegd.
Het geheel van dit betoog komt hier op
neer, dat alle medewerking moet worden verleend, om zoodoende van inmenging van
een Regeerings Commissaris verschoond te blijven.
...
Uilham zegt dat wat het reeds
medegedeelde betreft, voor vele een principekwestie is, hoofdzakelijk doordat
het nu met dwang gaat geschieden.
Er wordt nu op concentratie
aangedrongen. Ook de Katholieke en Christelijke Volkstuinders zullen zich nu moeten aansluiten. Dit is zeer zeker een principe-kwestie.
Tevens memoreert hij dat er
verschillende goede dingen tot stand zijn gebracht, b.v. de Loonbelasting en
Ziekefondsbelasting.
Na aanleiding hiervan onstaat eeenige
discussie tusschen de heeren Uilham en Frankema. (over voedseltuinen tegenover volkstuinen)
...
Er wordt besloten het voorstel van de
regeering aan te nemen.
Volgens mededeelingen zullen de Joden
per 1 November 1941 hun tuin moeten opzeggen.
Rondvraag. Frankema vraagt of diegene
die hun tuinhuisje gebruikt als opslagplaats voor 'de zwarte handel' geroyeerd
moeten worden. Vroegop antwoordt hierop dat er zeer zeker een aanvraag tot
royement ingediend kan worden, als het bewezen kan worden, daar hij er een
gevaar in ziet voor onze Volkstuinen.
...
Maar ook:
Vroegop geeft verslag van een onderhoud wat hij met Bieshaar op 3 Juni heeft gehad met een vertegenwoordiger der Duitsche Overheid op
het Museumplein, dit naar aanleiding van een schrijven van Mevrouw S. die voor royement was voorgedragen en die dit besluit had genegeerd en meende nu haar recht bij de Ortscommandant te moeten zoeken.
Overeen werd gekomen dat deze Dame moet zorgen dat haar tuin binnen 8 dagen in orde is. Zooniet dan gaat het roijement door.
Het tweede geval betrof een lid van Kl. Dantzig en het 3e geval het vlaggen van een lid van Ons Lustoord met de Hakenkruisvlag. Ook in
deze gevallen werd overeenstemming bereikt.
En de korte versie, integraal (niet alles is leesbaar) (en zie ook de kopie hiervan):
Hoofdbestuursvergadering van BVV op
zondag 2 november 1941 aanvangende te 2 uur in Gebouw Krommeniestraat 21 te
Amsterdam:
Agenda:
1. Opening
2. Notulen
3.
Mededeelingen
4.
Wintercursussen
5. Uitbreiding compl
6. Rondvraag
7. Sluiting
6 leden HB afwezig. Boeijing (secretaris Algemeen Verbond) aanwezig.
Nieuwe vertegenwoordiger Amsterdam-Noord
voor den Heer Weisz.
Zwart van Kweeklust weg.
De Bruijn voorzitter van Kweeklust.
Nieuw HB voor Kweeklust? de Bruijn
uitnoodigen. Ingekomen brieven afgehandeld.
Zaak Couwenberg, als het noodig is, nog
op HB-vergadering behandelen.
Mededeelingen. Uilham Vertelt de
Rijksaangelegenheid. Ambtenaar van Volkstuinen SS Lantinga: Land. Verbond
Landbouworganisaties. Duijser Persreferent.
Alle organen in Nederland onders...(?)
den Haag. Ons Orgaan het beste en blijft als eenig Maandblad bestaan. Ons
Maandblad heeft een neutraal standpunt. Alle organen op volkstuingebied
opgenomen in ons orgaan.
Alle vereenigingen aansluiten bij het
Land. Verbond. Niet georganiseerden moeten vereenigingen worden en aansluiten
bij het Land. Verbond. Ons orgaan het eenigste Volkstuinblad met ingang van 1
December 1941.
Aansluiting Land. Verbond geen tijd
bepaald. Soepelheid toepassen. Contributie zeer laag.
Eén landelijke organisatie voor het
geheele land. Gewestelijke vergaderingen.
1. Georganiseerd zijn, zeer sterk geteekend(?)
2. de dwang
Discussie Tol (Klein Dantzig) bang één
huisgezin twee tuinen. Vr(oegop) als maar niet
ieder boven de 200 m2 komen.
X (kruis in de marge). Hoofdbestuur
gaat met de gang van zake accoord.
Dus geen Rijkscommissaris naast ons.
1 november geen joden meer lid van den Bond.
Wij zijn een niet economische vereeniging. Afd. jodencomplexen van plan te
stichten door middel van Joodsche Raad (Asscher, Hartog)
Joden moeten in 3 generaties
(grootouders) jood zijn. Aparte jodencomplexen. Men vreest geen pachter(?) mogen zijn:
Tot 1 jan '41 (bedoeld wordt '42) mogen de joden
op de complexen blijven om de gelegenheid te hebben de groenten van de tuin te
halen.
Alle Afdeelingen die niet aangesloten
zijn, opgeven aan Boeijing
Amsterdam, 10
November ‘41
(getekend) G.
Gerritsen
Secretaris
Dr. L.Jansen verwoordde het in 1967 aldus:
Meer Duitse maatregelen hadden invloed op het volkstuinwezen.
Joodse tuinders moesten met ingang van 1 november 1942 hun tuin in de bestaande complexen opgeven.
Het was de bedoeling voor deze mensen afzonderlijke tuingroepen te vormen, maar het is daarvan niet gekomen ten gevolge van ingrijpender anti-Joodse
maatregelen van de bezetter.
(in Oorsprong en ontwikkeling van het volkstuinwezen in Amsterdam, uitgegeven ter gelegenheid van het 40-jarig bestaan van de Bond.)
Afgezien van het onjuiste jaartal een curieuze zienswijze.
Kan er misschien in 1941 nog hier of daar iemand serieus geloofd hebben dat de nazi's volkstuincomplexen zouden
stichten voor joden, in 1967 was het toch echt wel bekend wat de nazi's met de joden voor ogen hadden, hoe ze dat met eufemismen presenteerden,
en dat die eufemismen maar al te graag werden geloofd.
Hoeveel
joodse tuinders hebben hun tuin moeten opzeggen? Op de enkele bewaard gebleven
ledenlijsten van voor de oorlog - uit 1924 - van verschillende tuingroepen komen niet zo veel "joodse" namen voor (424-115). Er is van kort na de oorlog een Lijst van
leden, vervallenverklaard van het lidmaatschap van de Bond van Volkstuinders te
Amsterdam (424-114) bewaard gebleven. Hierop naam, adres, tuingroep en jaartal van beëindiging (royement) van het
lidmaatschap. Zoals in de notulen uitgebreid te lezen valt, is de reden van royement veelal wanbetaling, nalatig onderhoud of ruzie, maar niet alle gevallen worden beschreven. Op deze lijst ook enkele joodse namen, zoals die van A.I. Groenstad uit de Blasiusstraat, (ex)lid van Vredelust. A.I Groenstad uit de Blasisusstraat is met
zijn familie in Auschwitz
omgekomen (www.joodsmonument.nl).
Naar zeggen van een oud-tuinder is
op Klein Dantzig ten minste één tuin verplicht opgezegd rond november 1941,
maar het kunnen er meer zijn geweest, Klein Dantzig telde 313 tuinen in die
tijd. Er zijn twee contracten van nieuwe tuinders bewaard gebleven uit ’41 en ook
nog een enkele uit ‘42. Eind 1941 is na een slepend conflict over een schuld aan de inkoopcommissie J.R. Schmieder van Klein Dantzig geroyeerd. Dit zou Johannes Richard Schmieder kunnen zijn, geboren te Richzenhain, 9-11-1880 en omgebracht of omgekomen in Oranienburg op
20-12-1942.
Het jaarverslag over 1941 van Ons Lustoord meldt dat de Heer Brave en Mej. Polak van het jeugdwerk beiden door de
tijdsomstandigheden hun functie moesten neerleggen. Ook C. Nierop van de EHBO-commissie zag zich genoodzaakt te bedanken.
Het jaarboekje van 1942 van Nut en Genoegen:
De moeilijkheden des tijds spelen bij verdere ontwikkeling van onze tuingroep een groote rol. Onze bemoeiing
met de Overheid leidde ertoe dat N&G onder nummer 312943 werd ingeschreven bij den Commissaris. De Registratieplicht
gaf veel werk.
Het lijkt hier dat de registratie als straf gezien wordt voor "onze bemoeiing" - er zijn nogal wat problemen geweest bij
deze tuingroep, maar zeker is dit niet.
Ook word melding gemaakt van het bezoek van H. Duijzer, persreferent Commissaris van niet-economische verenigingen op 14 juni. Dat zal met de registratie te maken hebben gehad.
Voorzitter van Nut en Genoegen is S. Cosman. Hij legt zijn functie neer, en in het voorjaar van '41 stapt hij ook op als penningmeester van de CIC (Centrale Inkoop Commissie),
zoals blijkt uit de notulen van de 24ste algemene vergadering van de
BVV, 3 mei ‘41:
... het heengaan
van den Penningmeester treft zwaar. Omstandigheden des tijds zijn daar oorzaak
van.
Het woord verkrijgend
zegt hij dat het voor hem moeilijk is het woord te voeren. Het valt hem zwaar
afscheid van de CIC te nemen. Voor zichzelf heeft hij het besluit genomen heen
te gaan. Er is aangedrongen daaraan niet toe te geven. Als er echter gevaar
dreigt moet hij dat zien. Dring er dus niet op aan dat ik blijf. Als het mij
toegelaten is, zal ik trachten de CIC verder uit te breiden.
...
Niets meer aan
de orde zijnde dankt Vroegop voor de goede samenwerking. Dit Congres is voor
den Bond een goed Congres geweest. Er is veel en goed werk gedaan. Hoopt op
aller activiteit in het komende Vereeningingsjaar. Ondanks minder goede tijden
gaat het Volkstuinwezen vooruit en roept allen op hun taak te blijven vervullen
tot heil van den Bond.
Op 16 juli bedankte de heer Vaz Diaz als voorzitter van Nieuwe Levenskracht (Notulen 16 juli Dag Bestuur 1941):
Van de tuingroep
Nwe Levenskracht is bericht ingekomen dat de Heer Vaz-Diaz als voorzitter en
Hoofdbestuurder bedankt. Als voorzitter fungeert ....
Aan het eind van het jaar moet ook mevrouw T.
Verdoner-Salomons haar werk voor de bond en haar bijdrage aan het maandblad
("het orgaan") De Volkstuin beëindigen “wegens de
tijdsomstandigheden” (notulen 6 januari
'42). Naar goed Amsterdams gebruik werd ze Tante Trudie genoemd, zo
komt ze af en toe voor in de notulen en zo tekende ze ook vaak in het
tijdschrift.
Miedema meldt de hooge declaratie van mw T Verdoner-Salomons. Bij
elke gebeurtenis op alle terreingroepen is zij aanwezig, ook zonder
uitnodiging. en alle door haar gemaakte kosten worden den Bond in
rekening gebracht. Allen vinden dit brutaal, doch desondanks wordt er betaald.
De tijdsomstandigheden zijn oorzaak dat zij in haar werk bemoeilijkt wordt en
zijn deze kosten voor de laatste maal geweest.
Op 19
november 1943 overleed te Auschwitz een zekere Geertruida Verdoner-Salomons uit Amsterdam, in de leeftijd van 56 jaar. Waarschijnlijk Tante Trudie.
S. Cosman komt in 1942 nog voor in de notulen, na zijn aftreden wordt hij namelijk samen met de heer Gerbrands beschuldigd van malversaties (17-4-'42, notulen BVV). Als Vroegop stelt
dat de problemen niet binnenskamers moeten worden gehouden, dringt Uilham aan op voorzichtigheid: daar lenen de tijden zich niet voor. De namen Vaz Diaz en Verdoner-Salomons zijn (nog)
niet teruggevonden in notulen of in De
Volkstuin van na de oorlog.
De laatste strofe van de laatste bijdrage van mevrouw
Verdoner in De Volkstuin van oktober 1941 over de naderende winter:
Lichtpunten
...
Laat ons maar met moed in 't donker gaan
Want heel in de verte wenkt het licht
Gaat allen uw weg, niet met wanhoop in
't hart
En uw hoofden opgericht
Tante Trudie
De bestuursvergadering van de BVV
van 7 november wordt afgelast wegens luchtalarm.
Op de vergadering van 1 december is
het voornaamste onderwerp van de notulen het probleem dat er geen
vruchtboomcarbolineum meer wordt gemaakt, en wordt er langdurig gesproken
over bestrijdingsmiddelen.
Wat meldt De Volkstuin
over de ontwikkelingen?
In het nummer van november ’41:
Concentratie
Concentratie is samenvoeging van wat bij
elkaar hoort. Van die concentratiepogingen kregen wij deze dagen een mededeeling
uit Den Haag van de Commissaris voor Vereenigen met geen Economisch Doel.
Ons werd mededeling gedaan van de papierschaarste, die het noodzakelijk maken
dat verscheidene periodieken opgeheven werden, of waar dit mogelijk was in één
blad zou komen. Het is gebleken, dat naast onze 24-jarige "De
Volkstuin" nog een aantal periodieken bestaan met hetzelfde doel en
strekking. Ons blad is het oudste, heeft de grootste oplaag en zal dus
aangewezen worden om ook de andere perodieken te vervangen.
Onderhandelingen met de betrokken
Vereenigingen zijn bereids aangevangen. Dit wat her orgaan betreft.
Doch ook de concentratie van de
Vereenigingen wordt even noodzakelijk geacht om doorgevoerd te worden.
startpagina
1942
Uit het eerste nummer van De Volkstuin van 1942:
BIJ HET BEGIN
Weer zijn wij een
nieuwen tijdkring ingetreden. Beginnen wij aan allen, die met ons vereenigd
zijn, onze beste wenschen voor den nieuwe tijdkring aan te bieden.
Een zwaar jaar in menig
opzicht ligt achter ons en wij gaan niet onbezwaard het pas begonnen jaar in,
in veelerlei opzicht. De organisatie groeit onder den druk der tijden en laten
we hopen, dat de overtuiging allen, die bij ons zijn gekomen, dit besluit doet
nemen om gezamenlijk sterk te zijn, gezamenlijk de moeilijkheden te dragen, die
de tijd ons nu onvermijdelijk oplegt. Ons tuinieren leert on dat bij intensieve
bewerking de woeste, de oude, telkens schijndood zijnde grond bloemen en
vruchten oplevert, tot onderhoud van ons bestaan en tot verkwikking van onzen
geest. Wij ondervinden en zullen het gaarne weer ondergaan de vredige rust die
op onzen tuin bij het kweeken van bloem en plant over ons komt.
Dat dit jaar van ons te
zamen en voor een ieder in het bijzonder een goed mag zijn. Dat wij ons bij
voortduring in het rijkste bezit van een goede gezondheid mogen verheugen,
zoowel wij zelf als de onzen. En uiteindelijk, dat het menschdom zich gezamenlijk
zal mogen verheugen, omdat het vrede wenscht. Een vrede, die arbeid en brood
geeft aan allen. Een jaar, dat gevolgd zal en kan worden door opbouw ook van
onzen tuin. Alles ondanks de zware tijden
VEEL HEIL EN ZEGEN.
Alle volkstuinders die vanaf
dit nummer regelmatig ons orgaan zullen ontvangen, heeten wij hartelijk welkom
en spreken daarbij den wensch uit, dat wij gezamenlijk aan den opbouw van het
instituut volkstuinen zullen mogen arbeiden. Wij roepen hun een hartelijk
welkom toe in onze rijen.
De eisch, gesteld om zich als volkstuinder te organiseeren, zoowel
plaatselijk als landelijk, dringt thans overal door. Daarbij komt, dat om
zekerheid te hebben, dat zaad- en pootgoed ook werkelijk voor de productie en
niet voor de consumptie wordt gebruikt, maakt het noodzakelijk, dat tot
organiseeren wordt overgegaan.
Velen zijn van oordeel, dat zij dit reeds eerder hadden moten doen en deze
zoodoende over het doode punt heenbrengt. Wij heeten hen van harte welkom in de
rijen der georganiseerde volkstuinders en hopen met hen een gezonde, veel
omvattende volkstuinbeweging te kunnen opbouwen, zoowel voor dezen als voor den
komende tijd.
Toch was er ook protest. In een brief van 23 oktober (zonder
jaartal, maar naar alle waarschijnlijkheid '41) van het Alg. Verbond aan de
Weled. Heer Commissaris voor Niet-Economische Vereenigingen wordt melding gemaakt
van een een enkele vereniging die het verplichte lidmaatschap heeft opgezegd
(Vrucht na Arbeid, in december dus toch weer van gedachten veranderd) en ook
tuinen in Utrecht en Velzen.
De betreffende vereenigingen weigeren
het orgaan De Volkstuin te ontvangen.
Redenen en gevolgen worden niet vermeld.
De registratie gaat verder.
In de Nederlandsche staatscourant
van 27 april is opgenomen de Bodemproductiebeschikking 1942 volkstuinen,
die een aantal voorschiften bevat waaraan de houders van volkstuinen moeten
voldoen:
Om een volkstuin
te mogen gebruiken, moet men ingeschreven zijn bij de
landbouw-crisis-organisatie binnen wier werkgebied de tuin ligt. Deze
inschrijving moet worden aangevraagd op een formulier, dat hij bij den
plaatselijken bureauhouder van de landbouw-crisis-organisatie, binnen wiens
gebied de tuin ligt, verkrijgbaar is.
Alle tuinders moeten zich voor 12
mei laten registreren (voor de teelt en ook voor vervoer van gewassen). Men
moet zijn bewijs van registratie steeds kunnen tonen. De maximale grootte van
de nieuwe oorlogstuinen is 200 m2, waarvan 100 voor aardappelen. Eén tuin
per gezin en als je al een tuin hebt bij het huis, dan geen volkstuin. Doen
bewerken van de tuin door derden is niet toegestaan. Voor vervoer van meer dan
7 kg aardappelen is een vervoerbewijs nodig.
Jaarvergadering Klein Dantzig op zondag
1 februari nam. 2 uur in Het Kraaiennest a/d Polderweg. Aanwezig 86 leden.
Uit de openingsrede:
... Verder memoreert hij (de voorzitter) dat het afgeloopen jaar weinig reden tot tevredenheid heeft
gegeven. Als we er in geslaagd zijn in vereenigingsverband gemeenschapszin te
kweeken, dan hebben we het mogelijke bereikt. Door ingrijpen van hoogerhand is
er veel veranderd, de resultaten hiervan moeten afgewacht worden. Hij wijst op
het vele werk in den Bond, wekt de leden op tot medewerking. Vervolgens
herdenkt hij de gestorven leden, waarbij allen hunne nagedachtenis eenige
oogenblikken staande eeren.
De vergadering gaat verder met verslagen van de
verschillende commissies. Er is wat extra grond te verdelen, die is vrijgekomen
op het Jeugdterrein. Het voorstel is de grond uit te gegeven voor één jaar of
zolang als de oorlog duurt:
We moeten elk stukje benutten. Het is gewenscht het
terrein eerst goed om te spitten.
Sommige sprekers wensen voorrang voor grote gezinnen. Een
ander wil verloten, of kleine percelen uitgeven. Een derde stelt voor
de perceelen als
oorlogstuinen te beschouwen en alleen aardappelen en boonen te telen, verder
het bestuur voorrang te geven.
Weer
een ander wil alleen de aanwezigen laten deelnemen. Uiteindelijk wordt
aangenomen dat de grond bij voorrang gaat naar bestuurders die nog geen 200 m2
tuin hebben.
Een ander belangrijk onderwerp is de instelling van een
bewakingscommissie. Er wordt al sinds jaar en dag wachtgelopen om de oogst te
beschermen. De redenen voor de instelling van de commissie worden uiteengezet
door de voorzitter:
Als we van den tuin willen halen wat we
er op zetten, moeten we er iets voor over hebben. Op sommmige complexen wordt fl
1,50 boete geheven bij verzuim. Het bestuur heeft dit niet gewild. We moeten
zorgen dat één man niet alles te doen heeft. Hij vraagt 3 of 4 menschen die
zich beschikbaar stellen en die tevens letten op verwaarloosde tuinen. Dhr R.
wijst erop dat 's morgens afwisselend door 7 oudere tuinders wacht werd
gehouden en vraagt of de tuinders van elke drie laantjes niet voor bewaking
kunnen zorgen. Voorzitter is voor een bewakingscommissie. R. wijst op het nut
van het diploma, P. op de plichten der leden. Voorzitter vraagt vrij mandaat
voor de te vormen commissie. Wordt goedgekeurd. Op de vraag wie zich
beschikbaar stelt, geven de heeren K., F, S, W, R en vd K. zich op. Voorzitter
deelt mede dat spoedig een bijeenkomst zal worden gehouden. De B. en M. vragen
eenige laantjes bij elkaar te laten bewaken. Voorzitter wil dat aan de Comissie
overlaten. Hij wekt de leden op hun plicht te doen. R vraagt of eventueele
boete voor de jeugd is. Voorzitter acht dit niet mogelijk, maar eventueel wel
voor werkloozen. Van M. jr vraagt wie een goed plan heeft.
startpagina
1943
Zondag 7 februari
1943 nam. 2 uur
Er zijn kennelijk weer nieuwe regels
met betrekking tot registratie. Er wordt in de notulen van Klein Dantzig melding gemaakt van
registratie via formulieren op het stadhuis.
Het steunfonds voor de tuinders in
Rotterdam wordt opgeheven en er wordt voorgesteld een bewakingsploeg in te
stellen tegen een vergoeding van fl 0,75 per avond:
Voorzitter wijst
erop dat bewaking zeer noodzakelijk is, gezien de moeilijke voedselpositie. Dhr
S. wil de slootkant afzetten met een plank, zodat men niet van het land op den
tuin kan springen. Dhr H. zegt dat zoo'n plank juist genomen wordt om over de
sloot te komen. Voorz. zegt toe te zullen doen wat in onze macht is. De
tuinders moeten zelf meewerken en vreemden naar hun bewijs vragen, Dhr. T zegt:
de schuld ligt vaak bij de leden, die niet-leden op den tuin halen. Dhr. P zegt
dat door verzuim van de verplichte poortwacht fl 38,55 boete is betaald. Hij
noemt dit iets hopeloos.
(Volgt discussie over de hoogte van
de boete en of royement een optie is; discussie of laanwacht in eigen vak of in
andere vakken moeten lopen; discussie of 's ochtends van 5 tot 8 ook wacht
gelopen moet worden. )
Voorz. wil de
oudjes iets vroeger laten weggaan. Voor het bestuur zullen "Ausweise"
gevraagd worden om controle uit te oefenen.
startpagina
1944
26 februari 1944,
jaarvergadering Klein Dantzig
Namens het
bestuur heet Voorzitter dhr Postma allen hartelijk welkom, in 't bijzonder dhr
Disseldorp als gedelegeerde hoofdbestuur. In zijn openingsrede zegt Voorz dat
er weer een oorlogsjaar is voorbijgegaan, een jaar van veel droefenis, waarin
ontzaglijke hoeveelheden materiaal vernietigd zijn. De schade is in een
menschenleven niet te herstellen. Te verwachten is dat stukken grond onder
water gezet worden. Wij mogen ons gelukkig achten dat Klein Dantzig nog in tact
is gebleven in tegenstelling tot sommige zusterafdeelingen waar na jarenlang ploeteren,
alles met den grond is gelijk gemaakt. De grond mag wel bebouwd worden, voor
velen is het te weinig bemoedigend om door te gaan en vele leden van de
getroffen tuingroepen bedankten, vooral de oudere leden. Over Klein Dantzig is
nog niets bekend. Voorz is echter optimistisch gestemd en wekt op goeden moed
te houden. Op de tuingroep zijn in 1943 geen geweldige dingen gebeurd. De
Inkoop- en de Bouw-Commissie hadden een moeilijk jaar. Voor de eerste was het
moeilijk aan de spullen te komen. De tuinders mopperen wel eens, er is echter
heel wat gedaan in het belang van de tuinders. Het is niet prettig om op deze
manier te werken. De Bouw-Commissie heeft gedaan wat ze doen kon. Er is heel
wat meer de hand mee gelicht dan in andere jaren. Wat afgebroken moest worden
is echter gebeurd. Het Revuegezelschap heeft de werkzaamheden geheel stopgezet.
...
Het complex is
zo goed als vrij van loodglans door het doortastend optreden van deze
(beplantings) Commissie. Voorz hoopt dat deze gevaarlijke ziekte zoo onder de
knie kan worden gehouden. In het afgeloopen jaar hebben we niet alle leden bij
elkaar kunnen houden. Eenigen hebben wij door overlijden moeten afstaan. Voorz.
verzoekt de aanwezigen te hunner nagedachtenis te gaan staan en hen te
herdenken.
Mededeelingen Voorz. zegt:
wij Nederlanders hebben in den regel tegen 1 ding zeer groote grief, namelijk
tegen belasting betalen, waarna hij de brief betreffende grondbelasting
voorleest, waaruit blijkt dat de afdeeling totaal
fl 193,66 moet
betalen, waarvan fl 179,74 ten laste van de leden. Voorz. zegt nooit gedacht te
hebben dat deze belasting er door zou komen. Er is nog een verzoekschrift
onderweg aan den Prov. Commissaris om vrijstelling. Wij dienen dus nog even af
te wachten, te zijner tijd komt de beslissing.
Hier dus openlijk kritiek op een aangekondigde maatregel.
startpagina
1945
De vrede komt en er mag nu weer
vrijelijk worden geschreven...
Herdenkingen
In de notulen van de
eerste vergadering na de bevrijding, zaterdag 2 juni, slechts één zinnetje
(424-8):
Opening. Vroegop opent om 3 uur. Heet allen
hartelijk welkom en herdenkt de overledenen op de complexen.
In De Volkstuin
Het tijdschrift verscheen in juli en
augustus ’44 in een kleinere, dunnere uitgave en verscheen helemaal niet tussen
september 1944 en augustus 1945. Uit het eerste nummer na de oorlog:
Waarde Vrienden,
Na 5 jaar van
onderdrukking heeft eindelijk het groot-duitse monster, na voor ons tal van
spannende dagen, den kop gebogen en is ons Vaderland weer vrij.
Een
gevoel van dankbaarheid welkt in ons op, dat wij dit feit mede mogen beleven en
met diepen weemoed herdenken wij hen, die voor deze vrijheid vielen en hen, die
daarvoor in concentratiekampen zuchtten.
Hoewel
eensgezind vermagerd, zijn wij met onze gezinnen dezen tijd goed doorgekomen en
wij hopen dat dit laatste bij U eveneens het geval is.
…
Voorwaarts
in Vrij Nederland!
Namens
het bestuur (van de CICAV) B Pekela, secr.
In het nummer van september een
herdenking door de heer P. Visser van het Algemeen Verbond:
De
getroffen gebieden
Nu de
oorlog afgeloopen is en we in staat zijn om den toestand op te nemen, blijkt
het wel, dat er zeer groote verschillen bestaan in de wijze waarop de
verschillende leden van de Nederlandsche bevolking door de bezettingsjaren zijn
gekomen.
In
de eerste plaats zijn er degenen, die voor de verdediging van het Vaderland of
in hun verzet tegen de bezetters hun leven hebben gegeven. Met groot respect
voor hetgeen zij deden, gedenken we in eerbied deze strijders voor de nationale
zaak en brengen ook in dit blad hun een eeresaluut.
In
de tweede plaats denken we aan hun nabestaanden, die een goeden Vader of zoon
verloren en daardoor ook een groot offer brachten voor ons Vaderland.
In
de derde plaats zien we de menschen die hun bezittingen geheel of bijna geheel
hebben verloren en voor wien het leven doorgaat, doch die zich daarvoor op
de meest primitieve wijze moeten behelpen.
Hoewel
er nog vele andere groepen zijn te noemen, zullen we tenslotte nog vermelden
degenen, die geen familieleden hebben verloren en wier bezittingen nog in tact
zijn.
Verder het bericht dat Rust en Vreugd slechts 1
slachtoffer betreurt van de oorlog, een lid dat op hongertocht ging met de
Lemmerboot en bij een botsing daarvan omkwam.
Uit het Jaarverslag van de BVV van
1945
Van de 2e Secretaris, P.G. Moen:
De Bond is
zichzelve gebleven en de gehate bezetter heeft er geen vat op gehad. Wel sloeg
hij zijn schendende hand aan de huisjes van 6 onzer tuingroepen, maar van de
organisatie zelve bleef hij af. Daarmede was ons groote doel bereikt en geeft
ons dat een heerlijke voldoening
